Substytut trytonowy to technika harmoniczna polegająca na zastąpieniu akordu dominantowego przez inny akord dominantowy oddalony o interwał trytonu (czyli trójdźwięk o odległości półtora tonu). W jazzie substytuty trytonowe są powszechnie stosowane do wzbogacenia brzmienia progresji oraz stworzenia płynniejszych prowadzeń głosów.
Budowa i zasada działania
Dla akordu dominantowego C7 jego substytutem trytonowym będzie akord Gb7 (lub Fis7) — akord dominantowy położony o tryton wyżej lub niżej. Oba akordy dzielą dwie kluczowe dźwięki – tercję i septymę, lecz zamienione miejscami:
- W C7 tercja to E, a septymą jest B♭
- W Gb7 tercja to B♭, a septymą jest E
Ta wymiana dźwięków tworzy bardzo podobne funkcjonalnie akordy, co pozwala na płynne zastępowanie jednego drugiemu.
Funkcja i zastosowanie
Substytut trytonowy wprowadza do progresji harmonicznej nowe barwy i napięcia, często wykorzystywane jest w progresjach typu II – V – I. Zamiast tradycyjnego akordu V, muzycy stosują akord będący jego substytutem, co daje ciekawszy efekt harmoniczny i umożliwia lepsze prowadzenie głosów.
Przykład klasycznej progresji i jej wariantu ze substytutem trytonowym w tonacji C:
- Tradycyjna: Dm7 – G7 – Cmaj7
- Ze substytutem: Dm7 – Db7 – Cmaj7
Wariant z Db7 wprowadza efekt zaskoczenia i bogactwo harmoniczne, jednocześnie zachowując funkcję dominującą.
Prowadzenie głosów
Dzięki współdzieleniu kluczowych dźwięków, substytuty trytonowe umożliwiają płynne przejścia między akordami, często z minimalnym ruchem palców na instrumencie. To ułatwia zarówno improwizację, jak i aranżację.
Praktyczne wskazówki
- Substytuty trytonowe najlepiej sprawdzają się nad akordami dominantowymi o funkcji kierującej do toniki.
- W improwizacji można stosować skalę alterowaną lub superlokricką nad substytutem, aby podkreślić jego charakter.
- Warto eksperymentować z substytutami, aby wzbogacić progresje i uniknąć monotoniczności.
Substytuty trytonowe to jedno z podstawowych narzędzi harmonii jazzowej, które znacznie poszerza możliwości wyrazowe i harmoniczne improwizatora oraz aranżera. Opanowanie tej techniki jest kluczowe dla każdego muzyka chcącego poruszać się w środowisku jazzu i muzyki improwizowanej.