Rytm i metrum to jedne z najważniejszych elementów muzyki. Określają one organizację dźwięków w czasie – czyli to, kiedy i jak długo dany dźwięk trwa.
Rytm
Rytm to następstwo dźwięków i pauz o różnej długości, które nadają muzyce charakter i ruch. Może być prosty i regularny lub złożony i nieregularny.
W muzyce rytm zapisuje się za pomocą wartości rytmicznych, czyli symboli określających długość dźwięków i pauz. Podstawowe wartości rytmiczne to:
| Nazwa | Wartość względem całej nuty |
|---|---|
| Cała nuta | 1 |
| Półnuta | 1/2 |
| Ćwierćnuta | 1/4 |
| Ósemka | 1/8 |
| Szesnastka | 1/16 |
| Trzydziestodwójka | 1/32 |
Każdej nucie odpowiada także odpowiednia pauza, która oznacza ciszę trwającą tyle samo, co dana nuta.
Metrum
Metrum to uporządkowany schemat podziału czasu w muzyce. Umożliwia on słuchaczowi i wykonawcy orientację w strukturze rytmicznej utworu. Metrum określa, ile uderzeń (pulsów) mieści się w jednym takcie oraz jaka wartość rytmiczna odpowiada jednemu uderzeniu.
Takt i metrum – czym się różnią?
- Takt to jednostka miary czasu w muzyce – odcinek, w którym zawiera się określona liczba uderzeń. W zapisie nutowym każdy takt jest oddzielony kreską taktową.
- Metrum natomiast to sposób zorganizowania tych uderzeń – liczba i rodzaj uderzeń w takcie.
Mówiąc obrazowo: takt to „pojemnik”, a metrum mówi, co i ile się w nim mieści.
Zapis metrum – ułamek
Metrum zapisujemy na początku utworu jako ułamek liczbowy (np. 4/4, 3/4, 6/8). Składa się on z:
- licznika (górna liczba) – ile uderzeń (pulsów) mieści się w jednym takcie,
- mianownika (dolna liczba) – jaka wartość rytmiczna odpowiada jednemu uderzeniu:
| Mianownik | Wartość rytmiczna |
|---|---|
| 1 | cała nuta |
| 2 | półnuta |
| 4 | ćwierćnuta |
| 8 | ósemka |
| 16 | szesnastka |
Przykłady popularnych metrów
| Metrum | Opis |
|---|---|
| 4/4 | Cztery ćwierćnuty w takcie. Najczęstsze metrum w muzyce popularnej i jazzowej. |
| 3/4 | Trzy ćwierćnuty w takcie. Typowe dla walca. |
| 2/4 | Dwie ćwierćnuty w takcie. Charakterystyczne dla marszów. |
| 6/8 | Sześć ósemek w takcie, pogrupowanych po trzy – metrum tzw. złożone. |
Rodzaje metrum
- Proste – gdy jedna miara składa się z dwóch lub trzech uderzeń:
- Przykład: 2/4 (dwa ćwierćnutowe uderzenia)
- Przykład: 3/4 (trzy ćwierćnuty – walc)
- Złożone (komponowane) – gdy w każdej miarze występuje więcej niż jedno zgrupowanie po trzy lub dwa uderzenia:
- Przykład: 6/8 (dwa razy po trzy ósemki)
- Przykład: 12/8 (cztery razy po trzy ósemki)
Tempo
Tempo określa szybkość wykonywania utworu, czyli ile uderzeń (pulsów) przypada na minutę. Mierzy się je w jednostce BPM (beats per minute – uderzeń na minutę).
Przykładowe tempa:
- Largo – wolno (około 40–60 BPM)
- Moderato – umiarkowanie (około 100 BPM)
- Allegro – szybko (około 120–160 BPM)
Podsumowanie
Rytm i metrum tworzą szkielet czasowy muzyki. Znajomość wartości rytmicznych, metrum oraz tempa pozwala zrozumieć i poprawnie wykonywać utwory muzyczne – niezależnie od stylu. W jazzie, mimo często skomplikowanych struktur rytmicznych, wszystko opiera się na tych samych podstawach.