Czym jest alfabet muzyczny?
Alfabet muzyczny to uporządkowany zestaw nazw dźwięków używany w muzyce do zapisu i odczytu wysokości dźwięków. W systemie używanym w muzyce zachodniej (czyli także w jazzie) mamy siedem podstawowych nazw dźwięków, które powtarzają się cyklicznie.
Siedem nazw dźwięków
W języku polskim (w systemie środkowoeuropejskim) stosujemy oznaczenia literowe:
- C
- D
- E
- F
- G
- A
- H
Znaki chromatyczne – podwyższanie i obniżanie dźwięków
Między niektórymi dźwiękami występują dodatkowe dźwięki – tzw. półtony. Żeby je zapisać, stosujemy znaki:
- ♯ (krzyżyk) – podwyższa dźwięk o półton
(np. F♯ – „Fis”, czyli dźwięk o półton wyższy od F) - ♭ (bemol) – obniża dźwięk o półton
(np. B♭ – „B” bemol, czyli dźwięk o półton niższy od B) - ♮ (kasownik) – cofa działanie poprzednich znaków (wraca do dźwięku naturalnego)
Niektóre dźwięki mają dwie różne nazwy, mimo że brzmią tak samo – np. C♯ = D♭. Takie dźwięki nazywamy enharmonicznymi.
Wymowa dźwięków z krzyżykiem i bemolem w języku polskim
Ogólna zasada:
- Krzyżyk (♯) → dodajemy końcówkę „-is”
np. C♯ = cis, D♯ = dis - Bemol (♭) → dodajemy końcówkę „-es”
np. C♭ = ces, D♭= des
Wyjątki:
E♭ = es
A♭ = as
H♭ = b
| Dźwięk naturalny | Wymowa naturalna | Dźwięk z krzyżykiem (♯) | Wymowa ♯ | Dźwięk z bemolem (♭) | Wymowa ♭ |
|---|---|---|---|---|---|
| C | ce | C♯ | cis | C♭ | ces |
| D | de | D♯ | dis | D♭ | des |
| E | e | E♯ | eis | E♭ | es |
| F | ef | F♯ | fis | F♭ | fes |
| G | gie | G♯ | gis | G♭ | ges |
| A | a | A♯ | ais | A♭ | as |
| H | ha | H♯ | his | B | b |
Uwaga na literę H – różnice między systemami
W systemie stosowanym w Polsce (środkowoeuropejski) używa się litery H jako nazwy dźwięku znajdującego się między A a C – i tak też się go zapisuje i wymawia: H to po prostu H. Obniżone H wymawia się jako B.
Natomiast w systemie anglosaskim, który dominuje w muzyce jazzowej:
- „Polskie” H zapisujemy jako B
- „Polskie” B zapisujemy jako B♭
Wówczas:
- Dźwięk B wymawiamy na głos jako H
- A dźwięk B♭ jako B
| Dźwięk rzeczywisty | Polska nazwa | Polska notacja | Anglojęzyczna notacja | Wymowa w jazzie (po polsku) |
|---|---|---|---|---|
| Dźwięk między A i C | H | H | B | H |
| Półton niżej (bemol H) | B | B | B♭ | B |
Podsumowanie i najważniejsze uwagi
Alfabet muzyczny w muzyce zachodniej składa się z siedmiu podstawowych liter: C, D, E, F, G, A oraz H (w systemie środkowoeuropejskim). Znaki chromatyczne — krzyżyk (♯), bemol (♭) oraz kasownik (♮) — pozwalają na podwyższanie, obniżanie lub cofanie tych dźwięków o półton.
Wymowa dźwięków z krzyżykiem i bemolem w języku polskim opiera się na końcówkach „-is” dla ♯ (np. cis, fis) oraz „-es” dla ♭ (np. des, as), z nielicznymi wyjątkami, jak es (E♭), as (A♭) czy b (B♭, czyli bemol H).
Kluczową różnicą między systemem polskim a systemem anglosaskim (dominującym w muzyce jazzowej) jest sposób zapisu i nazewnictwa dźwięków H i B:
- W Polsce litera H oznacza dźwięk między A a C, a obniżone H zapisujemy jako B.
- W systemie anglosaskim litera B odpowiada polskiemu H, a B♭ polskiemu B.
W praktyce oznacza to, że w zapisie jazzowym:
- B czytamy jak H
- B♭ czytamy jak B
Dźwięk H♭ (hes) nie występuje — zamiast niego stosuje się B.
Ważne jest, aby pamiętać o tych różnicach, szczególnie podczas nauki jazzu na podstawie zagranicznych materiałów i podczas analizy akordów.
Warto też zauważyć, że niektóre dźwięki mają enharmoniczne odpowiedniki (np. C♯ i D♭), czyli różne nazwy, ale tę samą wysokość dźwięku, a ich zapis zależy od kontekstu muzycznego.
Na koniec, znak kasownika (♮) służy do cofnięcia podwyższenia lub obniżenia dźwięku i powrotu do jego naturalnej wysokości.